Tienduizenden jaren geleden behandelde een neanderthaler het gebit van een soortgenoot. Dat blijkt uit een kies die in een Siberische grot is gevonden. Daarmee is de tandheelkunde minstens 45.000 jaar ouder dan we wisten.

Er is een reden dat de uitdrukking ‘iets kunnen missen als kiespijn’ zo treffend is. Wie ooit kiespijn heeft gehad, weet hoe hels dat kan zijn en ook hoe heerlijk het is wanneer een tandarts het probleem eindelijk verhelpt.

Blijkbaar dachten ze daar 59.000 jaar geleden ook al zo over. In een kies die werd opgegraven in de Russische Tsjagyrskaja-grot vonden onderzoekers een onregelmatige uitholling van ongeveer 4 bij 3 millimeter. Die was duidelijk op kunstmatige wijze gemaakt. Het is het oudste bekende bewijs van een doelbewuste tandheelkundige ingreep.

Tot nu toe was het oudste bewijs voor tandheelkunde zo’n 14.000 jaar oud. In een tand van een homo sapiens, die gevonden werd in Italië, was een aangetaste plek in het glazuur weggeschraapt. De neanderthalerkies, die wordt beschreven in het vakblad Plos One, is niet alleen veel ouder, maar de behandeling is ook veel ingrijpender. Er is dwars door het glazuur heen geboord, tot in de pulpaholte. Dat is de ruimte waar normaal gesproken het zenuwweefsel in zit.

Dat deze holte door mensen is gemaakt (neanderthalers waren ook maar mensen), konden de onderzoekers op verschillende manieren achterhalen. De uitholling zelf is met het blote oog te zien. Onder de microscoop blijkt dat ze is opgebouwd uit drie deels overlappende kuiltjes. Aan de randen lopen evenwijdige groefjes. Dat is het patroon dat ontstaat door iets dat ronddraait. Uit een CT-scan blijkt bovendien dat het omliggende tandbeen gedemineraliseerd is. Dat is een teken van vergevorderde cariës.

Deze neanderthaler had dus tandbederf en dat is uitzonderlijk. Uit eerder onderzoek blijkt namelijk dat onze zustersoort bijna nooit tandproblemen had. In de literatuur is tot dusver slechts een tiental gevallen beschreven. Volgens de auteurs van de studie was geen van die gevallen zo ver gevorderd als dit.

Het is niet duidelijk waarom dit individu wel cariës ontwikkelde. Dat een of meerdere soortgenoten besloten om het bedorven stuk eruit te boren, is hoe dan ook opmerkelijk.

De onderzoekers hebben ook getest hoe deze neanderthalers te werk kunnen zijn gegaan. Dat deden ze op drie kiezen van moderne mensen. Ze maakten voor dit karwei kleine boorkopjes van jaspis. Dat is dezelfde steensoort waaruit werktuigen in de Tsjagyrskaja-grot zijn gemaakt.

Een gaatje boren bleek niet zo moeilijk. Na enkele minuten ronddraaien op een kies brak de spitse jaspispunt al door het glazuur heen. Het duurde vervolgens niet zo lang om de pulpaholte te bereiken. De snelste tijd was 5 minuten, de traagste 50. De sporen op de experimentele tanden bleken achteraf sterk te lijken op die van de gevonden neanderthalerkies.

Dat er specifiek tot aan de pulpaholte geboord werd, is van groot belang. Zodra de zenuw wordt blootgelegd, sterft die binnen afzienbare tijd af. Daarna verdwijnt de pijn.

De auteurs van de studie kunnen niet met zekerheid zeggen dat de pulpa bewust het hoofddoel was. De kans bestaat gewoon dat de neanderthaler-tandarts simpelweg het rottende weefsel probeerde te verwijderen. Maar zelfs in dat geval moest deze vroege mens goed hebben nagedacht over wat hij of zij deed.

Dat heeft uiteindelijk zijn vruchten afgeworpen. Over de boorgroeven zagen de onderzoekers kauwsporen. Dat toont aan dat de patiënt de ingreep heeft overleefd. Of hij of zij tijdens de procedure toegang had tot pijnstillers, is niet bekend. Uit een onderzoek uit 2017 in vakblad Nature blijkt wel dat neanderthalers kennis hadden van pijnstillende middelen.

De auteurs van de studie merken op dat het individu hoe dan ook geen keuze had. Zonder de ingreep zouden bacteriën van een aangetaste kies zich via de wortel naar het kaakbot verspreiden en vandaar verder via het bloed naar de rest van het lichaam, mogelijk zelfs met de dood als gevolg. Dankzij het ingrijpen van een prehistorische tandarts liep het voor dit individu anders af.

 

(ANDREI STIRU, Trouw, 30 mei 2026)